Iedere Indonesische man rookt minstens één pakje per dag

De geur van stoofpeertjes en rode kool


Dick en Els

Wanneer je op Bali de kust verlaat en de bergen in fietst - vooral in de omgeving rond Munduk en op het noordelijke gedeelte van het eiland - dan zul je, wanneer je boven vijfhonderd hoogte komt, een heel bekende geur ruiken. Je gaat rechtop zitten, kijkt om je heen en denkt 'stoofpeertjes? rode kool? ... op Bali?'. Even verderop zie je meteen de oorzaak van je verwarring. Langs de kant van de weg ligt een stuk zeildoek waarop een paar vierkante meter kruidnagels te drogen liggen. Je stopt, pakt een handje op en snuift diep. Winter... gezellig! Je kijkt nog eens goed en dan vraag je je af waar die kleine eifeltorentjes eigenlijk vandaan komen. Wat is het? Hoe groeit het? En... waar gaat het allemaal naar toe?
Dus stap je af en kijkt rond. Je ziet een oude vrouw die met een houten hark de nagels keert. In de schaduw van een tempelmuur zie je een groepje vrouwen rond een berg groene takjes. Ze zwaaien naar je. Tegen een boom staat een lange bamboe paal waar stokken door gestoken zijn en uit de kruin van die boom wordt geroepen.
"Rokko tuan? Rokko?"


Dick en Els
De kruidnagelboom (Syzygium aromaticum) is een fraaie boom met dicht groen loof en bloemen die in kleine trossen aan het uiteinde van de takjes hangen. De kruidnagelen zijn de gedroogde, nog gesloten bloemknoppen van deze boom. In die knoppen is al duidelijk de vorm van de toekomstige kruidnagel te herkennen. De boom is 9 tot 12 meter hoog, piramidevormig en altijd groen. Hij groeit langzaam en er kan pas na 6-8 jaar voor het eerst van worden geoogst. Daarna kan de oogst wel tot 100 jaar doorgaan.

De kruidnagelboom kwam oorspronkelijk alleen op de Molukken voor. Daar werden de kruidnagels al eeuwen voor onze jaartelling geoogst en verkocht aan handelaars uit Ceylon (Sri Lanka). Van daar kwamen de kruidnagels in India en China terecht en, over de karavaanroute in Alexandrië. De Romeinen hebben de kruidnagel in Europa geïntroduceerd. Gedurende de middeleeuwen werd de kruidnagels hier nauwelijks gebruikt omdat ze heel duur waren.
De Portugezen namen, vanaf het moment dat zij de archipel van de Molukken veroverden, de handel van de Molukkers over en verhandelden de druidnagels vanaf 1529 alleen in Lissabon en Antwerpen. Toen de Hollanders van de VOC precies honderd jaar later de Portugezen op de Molukken opvolgden stelden zij daar de doodstraf in op de export van kruidnagelbomen. Ze gingen verder ook niet bepaald netjes tewerk om een monopolie te vestigen.
Omstreeks het midden van 17e eeuw werd die expansiepolitiek met succes bekroond en werd de kruidnagelproductie beperkt tot het eiland Ambon en drie kleinere eilanden, ten oosten daarvan. Alle bomen buiten dit gebied werden omgehakt en daar waar de bomen nog wel waren toegestaan was men verplicht alle kruidnagelen aan de VOC te leveren. De inheemse boeren werd maximaal 25 cent per pond betaald, terwijl de nagelen in Europa en Azië werden verkocht voor tussen de 3 en 4 gulden per pond. Toch lukte het de Fransen om op een gegeven moment jonge kruidnagelbomen te verkrijgen, zodat deze op Zanzibar en Pemba gekweekt konden worden. Van daar kwamen de bomen ook op Madagaskar, Sri Lanka en in Granada, Maleisië en Tanzania terecht en was het afgelopen met het monopolie van de VOC.

Dick en Els
De jongens die langs dikke bamboe palen in de boom klimmen plukken de bloemschermen.

Voor de teelt van kruidnagelen worden de bloemknoppen geplukt als ze ongeveer anderhalve centimeter lang en groen-roze van kleur zijn. De oogst vindt dus plaats voordat de knoppen uitkomen en een dieprode bloesem vormen. De bloemknoppen worden heel voorzichtig met de hand geplukt. Als ze worden geplukt, staan ze namelijk op het punt van uitkomen en dat moet nou juist worden voorkomen. Als een bloemknop open gaat, is deze namelijk niet meer als specerij te gebruiken. De jongens die langs dikke bamboe palen in de boom klimmen plukken de bloemschermen. Die worden later, op de grond, door meisjes en vrouwen verder verwerkt. Die plukken de knoppen van de schermen. De knoppen en de schermen worden op grasmatten of betonvloeren uitgespreid om in de buitenlucht te drogen. In de droge tijd duurt het nauwelijks een week voordat de kruidnagelen droog zijn. Hierna zijn de bloemknoppen donkerbruin met iets lichterbruine kopjes en heten ze kruidnagel. Kruidnagelen hebben dan ook al meteen de karakteristieke sterke, zoete en doordringende geur en smaak.

Dick en Els
In die knoppen is al duidelijk de vorm van de toekomstige kruidnagel te herkennen.

Dick en Els
Langs de kant van de weg ligt een stuk zeildoek waarop een paar vierkante meter kruidnagels te drogen liggen.

Dick en Els
Je ziet een oude vrouw die met een houten hark de nagels keert.

Dick en Els
In de droge tijd duurt het nauwelijks een week voordat de kruidnagelen droog zijn.

Buiten Indonesië (daarover straks) worden de kruidnagels vooral in de keuken gebruikt.
De karakteristieke en doordringende smaak en geur past goed in koekkruiden, zoals bijvoorbeeld speculaas. Bij stoofgerechten, zoals peertjes en runderlappen worden kruidnagels langdurig meegetrokken. Traditioneel worden kruidnagelen ook meegekookt met rode kool en wild. In India wordt de gemalen kruidnagel in kerriemengsels verwerkt. De kruidnagels zelf moeten niet gegeten worden, want zelfs na lang stoven hebben ze nog een zeer sterke smaak. Dit geldt niet voor de kruidnagelen in de Friese nagelkaas.
Kruidnagelolie werd nog niet zo lang geleden in de tandheelkunde gebruikt als verdovend middel. Toen werd de kruidnagel als verdoving in een pijnlijke holle kies gestoken. Ook wordt het gebruikt om kleine ondoorzichtige organische monsters of diertjes (vlooien, andere kleine insecten) te klaren (doorschijnend maken) voor microscopie. De stof eugenol uit kruidnagelolie wordt gebruikt als uitgangsmateriaal bij de productie van vanilline. Ook wordt kruidnagelolie toegepast in parfum. Diverse drankjes ontlenen hun sterke smaak aan kruidnagelen en verschillende wierooksoorten krijgen er een extra aroma door.

Dick en Els
Rokko tuan... rokko?

Dat is allemaal slechts een schijntje bij de hoeveelheden die in Indonesië gebruikt worden. Want 95% van de totale kruidnagelproductie van het land (en dat is heel, heel erg veel) is voor eigen gebruik. In Indonesië worden de kruidnagels in sigaretten (kreteks) verwerkt en als je weet dat iedere Indonesische man per dag minstens één pakje kreteks rookt (en dat Indonesië meer dan tweehonderd miljoen inwoners heeft) dan kun je je een idee vormen hoeveel kruidnagels daarvoor nodig zijn. De naam kreteks is een klanknabootsing van het knetteren van deze sigaretten wanneer ze worden aangestoken. Dat knetterende geluid is de olie uit de kruidnagel die dan verbrandt.

Wereldfietsers?

dickenelsoppadIn ruim negen jaar reden Dick en Els ruim 111.000 kilometer door vijf continenten. Ze doorkruisten ruim vijftig landen en stonden met hun fietsen op  een paar van 's werelds meest afgelegen plekken. Tijdens die reis hebben ze geschreven en gefotografeerd.
Het resultaat daarvan vind je op deze website. Honderden reisverhalen en duizenden foto's; met het doel anderen te inspireren tot een omslag in het leven.
Voor degenen die niet gaan fietsen maar liever thuis blijven staan er bijna honderd wereldrecepten.

Inmiddels zijn Dick en Els gestopt met fietsen en wonen ze in Den Haag. De fietsen staan in de schuur en hun tent is ingepakt. Els werkt "in de zorg". Dick is grafisch vormgever en bouwt websites.
2fietsenoppad224